Эдийн Засаг

1. Майкрофайнанс буюу Бичил зээлийн талаар. Хас банк голчилж зээл єгдєг сурагтай. Монголд ойрдоо нилээд хvч аваад байгаа бололтой. АНх бичил зээл ни хэсэг бvлэг хvмvvст мєнгє зээлэх замаар эхэлсэн байх, Харин монголд бол нэг хvнд эхлээд багыг олгоод дараа ни ихэсгэх журмаар хийдэг бололтой. Энэ тал дээр ажилладаг хvн амитан танихгvй биз? Монголын бичил зээлийн тєрєл, хэмжээний талаар мэдэх хэрэгтэй байна.
2. Євєр монгол. Зун євєр монгол явж монгол болон хятадуудын хоорондох бизнэсийн ялгаа, бичил зээл хэрхэн єєрєєр vйлчилдэг талаар судлах гэсэн юм. Yvнд Хилийн ойролцоо байрлалтай євєр монгол болон монголын хоёр сумд жижигхэн судалгаа хийе гэж бодсон ч газарзvйн байрлалын талаар ямар ч мэдлэг алга. Євєр монголын судлаач хvн байвал, эсвэл тэр хавийн газарзvйн байрлал, амидралын хэв маяг, яс vндэстэнийг мэддэг хvнтэй холбогдох хэрэгтэй болж байна
3. Монголд байгаа уул уурхайнуудын байрлалтай газрын зураг, ямар сумд тухайн уурхайнууд харъяалагддаг, хэдэн онд нээгдэж хир хэмжээний алт олборлодог талаар мэдээлэл авах гэсэн юм. Сонирхолтой судалгаа болж магад гэж найдна.
4. Мобикомийн гэрээт борлуулагчид хэр их хэмжээний карт сардаа борлуулдаг талаар мэдэх гэсэн юм. Утасны энэхvv картууд ни vнэ ни тодорхой тул дамлан зарах боломжгvй тул тухайн улсын бодит хvvг тодорхойлж болно гэсэн судалгаа явагдаад байгаа. Yvнтэй адил судалгаа монгол хийвэл ямар бол гээд л гайхаж сууна…

Над мэт ни хєгжилийн эдийн засаг, эдийн засгийн єсєлтийн тухай vзээд байдгийн учир ни мєнгє бидэнд аз жаргал авчирдаг гэдэг гайхамшигтай ассампшн дээр тогтдог ч юм уу гэж саяхан бодов. Олон жилийн турш хvн (улс) баян болох тусмаа илvv аз жаргалтай болох албагvй гэсэн vзэл зонхилж бол энэ удаад нэгэн судалгаа vvнийг няцаасан байна. Аз жаргалын талаарх vзэл болон мєнгє хоёрын хооронд тун хvчтэй эерэг холбоо байдгийг нэгэн пэйпэр харуулж. Энэ талаар Нъю Таймсийн мэдээг унших

“People go through life making an endless stream of judgments on the basis of limited information about matters as diverse as the safety of a street, the quality of a car, the suitability of a potential spouse, and the skill and integrity of a politician.”

JOSEPH G. ALTONJI AND CHARLES R. PIERRET

QJE 2001

Єнєєдєр уншсан пэйпэрийн эхлэл тун таалагдав. Бид энэ байшинг зєвхєн нэг л єнцгєєс харж байна, тэгээд л єєрт байгаа хязгаарлагдмал мэдлэг дээр тулгуурлан дутуу хєтvvхэн дvрслэн бодно. Амидрал ийм л дvгнэлтээр дvvрэн байдаг. Яг энэ єнцєг дээр тааруулах гэж нилээд удсан санагдах юм…

тансаг тансаг, татаж унатлаа инээв…Хэтэрхий эдийн засаг хэллэгтэй ч ойлговол vнэн гоё. Берклигийнхан ч хєгжилтэй л гарууд байна, апплайддаг ч байжуу лол

[kml_flashembed movie="http://www.vimeo.com/moogaloop.swf?clip_id=852637" width="400" height="225" wmode="transparent" /]

Заримдаа vнэндээ ийм бодол тєрдєг л юм. НЭг юм багш дээрээ бариад л очно, болохгvй л гэнэ, хаха, ганц би ч биш юм байнаа

[kml_flashembed movie="http://www.vimeo.com/moogaloop.swf?clip_id=852635" width="400" height="225" wmode="transparent" /]

Ойрдоо адмишн авсан ахлах сургуулийн хvvхдvvдээр сургуули хахаж цацаж байх шиг байна, хааяа нэг хаана юу байдгийг асуух хvvхдээ дагуулсан эцэг эхvvд. Али сургуули ни хvvхэддээ хамгийн таарсан бэ гэсэн бодол тэдний толгойд эргэлддэг биз, харин хvvхдvvдийн толгойд бол Цааш унших »

Єнєєдєр ургац арвинтай єдєр байлаа. Учир ни семинар, хичээл гээд бvгдэн дээр ни л маш хэрэгтэй юм сурч авсан санагдав.Жаахан эдийн засгаар амисгалаадахъя, миний блогийг уншдаг ихэнх хvмvvс юу гээд донгодоод байгаан гэж бодож магад ч, заавал бичиж vлдээх ёстой юм шиг санагдав. Цааш унших »

Маргаашнаас жаахан судалгааны юм хийх санаатай. Зун хийж дуусгаагvй зvvлээ хийнээ, энэ зун гараас олигтой юм гаргаж чадаагvй тул євєл л нєхдєг хэрэгдээ. Єнєєдєр дэмийрч яваад Вики-гээс сонин юм олж уншлаа. Энэ бичлэгийн гарчиг ни жирийн нэг америк залуу гэсэн утгатай. Вики энэ талаар бичсэн байдаг юм даа, сонирхолтой ни цалингийн хэсэг байлаа. Цааш унших »

Source: Maddison

Єнгєрсєн бvтэн сайнд америкийн орон нутгийн агаарын тээврээр нийтдээ 2.7 сая хvн vйлчлvvлсэн гэсэн тоо гарчээ. Энэ ни нэг бодлын монголын нийт хvн ам хvvхэд хєгшидгvй нэг єдєрт онгоцоор ниссэнтэй адил гэсэн vг. Иймэрхvv тоо баримт харахад заримдаа нєгєє талаас ни хармаар санагддаг ни эдийн засагч миний муу зуршил юм болов уу. Єєрєєр хэлбэл анх сонсоод vнэхээр их хvн нисч гэж бодсон боловч жаахан ухаад харахнээ америкт бvртгэлтэй Цааш унших »

moonchild-ийн хvссэнээр risk premium, portfolio, trade off талаар цухасхан

risk premium: Энэ нь голцуу эрсдэлийн ялгааг мєнгєєр хэмжиж байгаа vед хэрэглэдэг мэт санагддаг. Єєрєєр хэлбэл эрсдэлийн тєлєє хэдэн тєгрєг тєлєх вэ гэдгийг risk premium гэж ойлгож болно. Тухайлбал яагаад монголын банкны хvv япон болон бусад хєгжингvй улсуудын банкнаас єндєр байдаг вэ? Хvv єндєр байсаар байтал гадаадууд монголд мєнгєє хадгалуулдаггvй. Учир нь Цааш унших »

Тvvх гэж жижигхэн зvйлээс болж орвонгоороо эргэх vе байдаг. Дэлхийн анхны дайн гарах болсон шалтгаан, монголын цэрэг япон тэнгист живсэн явдал, саяхны тvvхээс гэвэл Буш ерєнхийлєгч болсон сонгууль гэх мэт. Хэрвээ Буш ерєнхийлєгч болж чадаагvй бол одоогийн дэлхий ямар байх байсан бол? Цємийн зэвсэггvй улс руу дайрч гэмгvй олон хvн vхэхгvй ч байсан юм билvv, террорист халдлагыг урьдчилан сэргийлж Дэлхийн Худалдааны тєв одоо болтол Нъю Ёоркийн тэнгэрт сvндэрлэж байх ч байсан юмуу, Америк улс Кёотогийн протоколд элсэн бидний ялгаруулдаг нvvрсхvчил асар ихээр багасах ч байсан юм билvv? Єрсєлдєгч нь Ал Гор байсан, энэ жил энх тайвны Нобелийн шагнал авсан гэдгийг бодолцвол ямартай ч сvvлийнх нь бодит байдалд хэрэгжих байсан байх.

Єнєєдєр миний ТАддэг хичээлийн явцын шалгалтан дээр их сонин бодлого гарч ирлээ. Бодож дуусахад хамаг биений vс арзайх шиг болов. Юу вэ гэвэл Цааш унших »

Монголчууд маань эдийн засгийн ойлголт их муутай байдаг юм шиг санагддаг. Харин эдийн бидний єдєр тутмын амьдралд ихээр нєлєєлдєг гэдгийг надаар хэлvvлэлтгvй биз. Бинзен, махны vнэ єсєх, долларын ханш унах, дотоодын нийт бvтээгдэхvvн єсєх, буурах, унах гээд л…

Ихэнх хєгжингvй орнуудад эдийн засгийн vндсэн ухагдахууныг ерєнхий боловролын тєвшинд заадаг. Монгол орон маань ардчилалд шилжээд анх зах зээлийн эдийн засаг гэдэг зvйлтэй таарсан бєгєєд ихэнх иргэд маань зах зээлийн эдийн засгийн суурь ухагдахуун байдаггvй, одоо ч дунд сургуульд энэ талаар заадаггvй, нєгєє л гал, шороо гэх мэт юмнаас ертєнц vvсээ юу Цааш унших »

Бас л Баасан эгчийн тєрсєн єдрєєс эхлээд Ням авхайн vдэшлэг хvртэл цаг хугацаа хурдан єнгєрєхийг мэдэрсэн вийкэнд байлаа. Баасанд факутетийн парри, Бямбад деканы гэрийн парри, тэгээд бvтэн сайнд миний хариуцдаг нэгдvгээр курсийн оюутны гэрт очлоо. Тэр залуу саяхан сvй тавиад шинэ байранд ороод найзуудаа дуудаж. Бvгд л нєгєє том нvдтэй азиуд, пакистан, энэтхэг, непал гэх мэт. Би ганцаараа зураасан нvдэт царайлаад суув. Тэд тєстэй соёлтой хvмvvс тул сонирхол их нийлдэг бололтой. Гараараа хоолоо идчихнэ. Яриа ч тус тусынхаа улсын сонирхолтой талыг ярив. Бvvvvvvvvvр дээр vед Пакистан Эйр-д сууж байснаа бичиж байсандаа. Тэр талаараа ярьсан чинь Цааш унших »

Саяхан хэдэн японтой хоол идэж суугаад будааны талаар ярилаа. Америк будаа амт муутай, Америк будаа агшаагч муу агшаадаг гээд л авч єгч байнєє. Сонсоод байхнээ энд байдаг япончууд бvгд гэрээсээ будаа агшаагчаа авчирдаг юм байна. Японоос авбал хамаагvй хямд тэгээд бас сайхан агшаадаг юм байна.

Ганц будаа гэлтгvй бас бусад зvйл дээр адилхан зvйл их тохиолддог. Тухайлбал зонтик. Америк зонтикнууд vнэтэй хирнээ хэд хоноод л эвдэрчихнэ. Харин япон зонтик хямд хирнээ бєх. Яагаад тэгдэг байнаа? Миний бодлоор энэ нь эрэлттэй холбоотой байх. Японд бороо их орж будаа сайн ургаж будаагаа их иддэг. Тиймээс ч борооноос хамгаалах аливаа бvтээгдэхvvний эрэлт их байна. Будаа их иддэг болохоор будаа агшаарчийн эрэлт ч мєн адил. Тэгэхлээр тэр эрэлтэнд тааруулан нийлvvлэлт хийх компаниуд гарч ирнэ. Тэгээд єрсєлдєж эхэлнэ. Эхлээд vнээ буулгана. Улмаар бусдаас хямд бас бєх бvтээгдэхvvн Цааш унших »

Єнєєдєр хvvхдийн баяр. Боулинг тоглож л єєрийгєє баярлуулах шив дээ. Америкт ирээд анх удаа боулинг.Ихэнх газар олон тоглох тусам хямдардаг ба дандаа цагаар мєнгєє тєлдєг юм байна.

Гэснээс єчигдєр шалгалтаа єгч дуусгав. Кор буюу жилийн эцсийн шалгалт. Бvтэн жил эдийн засгийн суурь ухагдахуунуудыг vзэж мэдлэг хир олж авснаа шалгуулдаг эд. Энэхvv шалгалтанд унасан тохиолдолд эдийн засагч болох эрхгvй болдог нэг бодлын “ядаргаатай” эд. Ялангуяа манай сургууль шиг либерал vзлийг баримталдаг газар бол энэхvv байдлыг тэр бvр таажааж vздэггvй. Америкийн бvх эдийн засгийн факултет энэ системээр докторуудыг сургадаг бєгєєд манайх ч мєн адил. Харин сургуулийн удирдлага оюутнуудыг стрест оруулдаг зvйл гэж vздэг бололтой. Докторант(аспирантур?) оюутнууд дотроос канселинг хамгийн их авдаг нь эдийн засгийн нэгдvгээр курсийнхэн байдаг юм байна.

Миний хувьд гэвэл эхний жилдээ кор шалгалт авахыг ихэд дэмждэг. Эдийн засгийн ямар ч салбарт судалгаа хийх хvн суурь мэдлэгтэй байх ёстой гэдэг vvднээс энэхvv систем нь сайн vйлчилж чадаж байгаа юм шиг. Анх макрогийн багшийг ярихыг сонсоод микрогийн асар их мэдлэгтэйг нь мєн тvvнийгээ vнэхээр сайн ойлгосны vндсэн дээр ярьж байгааг хараад vvнийг мэдэрсэн гэхэд болно.

Нєгєєтэйгvvр хэрэвзээ нэгэн оюутан эдийн засагч болох авъяасгvй аваас vvнийгээ эртхэн олж тодорхойлоход тун хэрэгтэй эд юм шиг. Бvхнийг чаддаг хvн гэж байдаггvйгээс хойш эдийн засаг єєрт тохирохгvй гэдэгээ мэдвээс єєр салбарт орж цаг хэмнэхэд тун хэрэгтэй. Таван жил судалгаа хийчихээд авъяасгvйгээ мэдвэл хайран амьдрал биз дээ. Зарим хvмvvс эдийн засгийг бизнестэй холиж ойлгоод байдаг ч эдийн засагт авъяасгvй хvн бизнесийн салбарт амжилт гаргах магадлал ихтэй юм шиг. Хэрэгтэй хэрэггvй онол хєєж явснаас Волл Стритэд очоод ажиллавал сая саяар нь мєнгє хийж чадах ч хvн байж болох шvv дээ.

Гэхдээ энэхvv сайн талын цаана оюутнуудаа стрест оруулдаг муу тал бас байдаг гэдгийг хvлээн зєвшєєрєх хэрэгтэй байх. Ялангуяа зарим нэг сургууль шиг оюутнуудынхаа ихэнхнийг нь нэгдvгээр курст нь хєєгєєд явуулчих бас хэтрvvлсэн хэрэг юм шиг. Єрсєлдєєн хvмvvсийг аз жаргалтай болгодог гэдэг эдийн засгийн нэгэн онолыг баримталдаг сургуулиуд байдаг ч хэт єрсєлдєєн нийт ханамжийг бууруулдаг гэдэг бас нэгэн онол бий…

Ямартай ч єнгєрсєн есєн сард vнэхээр их зvйлийг мэдэж сурлаа. Эдийн засгаар талаар А-гийн мэдлэгтэй болсон гэж хэлэхээр л боллоо. Харин энэ шинжлэх ухаанаар юм дугарч чаддаг болохын тулд илvv ихийг сурах, судлах хэрэгтэй болох биз. Ирэх даваа гаригаас судлаачийн амьдрал эхэлнэ. Энэ зунаас нэг багштай хамтарч пэйпэр бичих санаа байна. Хир амжилттай болох юм байгаан… Шалгалтын дараа ч энэ талаар бодох тусам сэтгэл хєдлєнєм.

Єнєєдєр сvvлчийн хичээл орж дууслаа. Микро Эдийн засгийн Онол II гэдэг хичээл байлаа. Магадгvй vvнээс хойш би амьдралдаа микрогийн онол vзэхгvй байх гэж бодохлээр жаахан сонин санагдав. Эхний семестерийн хичээл бол тувт Perfect Market-ийн тухай хичээл орж багш тувт теором баталсаар байгаад таарсан. “Separating Hyperplane Thm ашиглавал бодлого батлагдна, Q.E.D!!!” гэж хэлэхдээ багшийн цус толгой дээр нь гараад бараг орилох шахна. Тэгээд ” Beautiful, isn’t it?” гэдэг байж билээ, хєєрхєн. Маниус чимээгvй л байдаг байлаа, хэн л адилхан “beautiful” гээд орилов гэж, хэхэ.Харин энэ семестерт Imperfect Market-ийн хичээлvvд vзэж амьдралтай арай ойр бас тэгээд ашиглаж байгаа санаанууд нь vнэхээр гайхамшигтай байлаа. Багш ч заахдаа сайн байсныг хэлэх vv, тун хялбархан математик ашиглаад гоёо санаануудыг гаргаж ирсэн нилээн хэдэн нийтлэл танилцуулж єгсєн болохоор ч тэрvv нилээн дурлаж сонсдог байлаа. Сая бас ирэх семестерийнхээ хичээлийг бvртгvvлчихлээ. Dynamic Optimization in Economic Growth, Econometric Theory , Development Economics. Микрогоос хол л хvн болох шинжтэй…Гэхдээ сvvлийн микрогийн хичээл бас их таалагдсан. Polictical Correctness гэдэг нийтлэлийн талаар: “Political Correctness” , Stephen Morris, The Journal of Political Economy > Vol. 109, No. 2 (Apr., 2001), pp. 231-265

Єнєєдєр макрогоо уншиж жаал суулаа. Бєєн л мєнгєний онол уншив. Гэнэт “Ийм сонин онолуудыг тэгээд практикт хэрэглэдэг юм болов уу, тєв банкныхан неоклассик уу шинэ Кэйнзийн Пиллипсийн муруй юу гэдгээд хэмжилт хийж маргаад байдаггvй юм болов уу?” жаал бодов.

Онол практикт шууд холбогдож vр дvнгээ єгєхгvй ч практикийн суурь болдог гэж найдаад л vргэлжлvvлж уншихаас…

Єнєєдєр метриксийн улирлын эцсийн шалгалтаа єглєє. Єчирдєр бэлдэж сууж байгаад мянга тvмэн естимэтор, тестvvдийг цээжлэх гэж махаа зулгааж, манай єрєєний дотоодын нийт аз жаргал золтой л хасах болчихсонгvй.

Хvн бvр аз жаргалтай байхын тулд амьдардагтай адил улс бvр ард иргэдээ аз жаргалтай байлгахын тулд бодлого боловсруулдаг. Аз жаргалыг хэмжих хэцvv болохоор ихэнх тохиолдолд мєнгєн дvнгээр буюу (нэг хvнд ногдох)ДНБ-ээ єсгєх бодлого баримталдаг улсууд олонтаа. Баян хvн болгон аз жаргалтай байдаггvйтэй адил ДНБ єндєртэй улс бvр аз жаргалтай байх албагvй. Харин Бутан ДНАЖ-аа бодлогын таргет болгож нилээн шуугуулж байсан бол энэ улс удахгvй ДХБ(дэлхийн худалдааны байгуулга)-д элсэх санаатай байгаагаа илэхийлж.

Хувь хvний хувьд би чєлєєт худалдаа болон валютын нэгдэл зэрэг vзлийг дэмждэг. Гэхдээ Бутаны хувьд ДХБ-д элсэх нь энэ улсад аз жаргал авчрах магадлал одоогоор бага юм шиг. Хятадтай хил залгаа, аж vйлдбэр гэх юмгvй Бутан ДХБ-д элсээд Хятадтай чєлєєт худалдаа хийх хэрэгтэй болно. Харин Хятад гэж улс єєрєєсєє жижиг улсад ДХБ-н нэрийг барин чєлєєт худалдааг шаарддаг боловч єєрєєс хvчирхэг улсад “Бид дорой” гээд аж vйлдбэрээ хамгаалах бодлого баримталдаг. Ийм нєхцєлд vvдээ бvрэн нээх нь тэр бvр сайн зvйлд хvргэхгvй л байх. Харин тэр залуухан хаан нь хvчирхэг байж «Хятадтай бол тусдаа асуудал« гэж “гvрийж” чадвал асуудал єєр тийшээ шийдэгдэж магад.

Дээрээс нь том улсын хажууд байдаг жижиг улс чєлєєт худалдаанаас болж улам ядуурдаг гэдэг онол ч бий(Кругманы модел байсан санагдаж байна, олдвол ХЭЗ дээр бичнээ) Ямартай ч дээрхийг бvгдийг нь нэгтгээд магадлалаар тооцвол “Бутанд чєлєєт худалдаа муу” жинлvvрийг арай эзэгнэж байх шиг.

Shanghai, Pudong Int.

Єнєєдєр макро дээр нэг сонин юм дууллаа. Мєнгєний онол vзэж байсан юм. Манай макрогийн багшийг єнгєрсєн жил нэг хуралд оролцож байхад Фридман илгэлт тавьсан аж. Мэдээж очиж биш, онлайнаар, угаасаа 94тэй євгєн байсан юм чинь. Нэг хvнд ногдох ДНБ(Дотоодын Нийт Бvтээгдэхvvн) болон Yнийн variance(монголоор юу гэдэг юм бол???)-н хооронд tradeoff байдаг уу гэсэн сэдэв байж. John Taylor Phillips-тэй хамтарч “байдаг” гэсэн дvгнэлт гаргасан хэдий ч Фридман онлайнаар vгvйсгэсэн илтгэл тавьжээ. Уул нь бол Phillips анх Фридмантай хамтарч vгvйсгэж байсан боловч одоо Тэйлорийн онол нилээн дэмжлэг аваад байгаа бололтой. Гэсэн ч 20 зууны хамгийн алдартай эдийн засагч маань vхэн vхэтлээ энэ онолд итгэж чадаагvй аж. Илтгэлээ тавьж дуусаад “Жон, чи ойлгоо биз” маягийн юм хэлэхэд нь, Жон: “Тэгэлгvй яахав” гэж хариулсан аж. Мэдээж энэ том эдийн засагийн айконы ємнєєс, мєн удахгvй нєгєє ертєнцєд зочлох гэж байгаа хvнд юу хэлэхэв. Харамсалтай нь энэ илтгэл євгєн Фридманы хамгийн сvvлийнх нь болж. Манай багш тvvнийг донжлохдоо: Алдартай хvн гэж хэд хvрсэн ч цоглог байх юм(Цоглогоор Кэйнзийн онолыг шvvмжилж байсныг нь давхар шоочлох маягаар) гэв.

Фридманы эдийн засагт оруулсан хувь нэмэр(зарим хvн харин хєє тортог гэж хэлж мэдэх юм) vнэхээр их. Гэхдээ боловролын тvвшин доогуур байгаа Монголд маань зєвхєн энэ талыг барьсан ном ихээр гарч байгаа нь жаахан харамсалтай. Ямар нєхцєлд ямар онол нь илvv сайн тайлбар єгч чадах вэ гэдэг гол болохоос Фридман уу Кэйнз vv Дарвин уу Аристотел уу нэг их хамаагvй юм шиг. Yvнээс болж ихэнх монголчууд, да ялангуяа эдийн засаг сурдаг оюутнууд хэтэрхий нэг талыг барьсан болоод байгаа юм шиг санагддаг. Монголоор дvvрэн “нэг гартай” эдийн засагч болчихвол хэцvv л байх.

Бичлэг ороогvй шалтгааныг оллоо.
Odoo “rich editor”-n aldaanaas bolood bichleg oruulj bolohgui bgaa. wpmu 1.2.1-t upgrade hiisen buh blogt tohioldoj bgaa asuudal.
Odoohondoo rich editor-g disable hiigheed bichij bolno. Uunii tuld “dashobard => hereglegchid => huviin tohirgoo” gej orood “bichleg
bichihed bayalag zasvarlagchiig ashigla” gedgiig uncheck hiigeed bichij bolno.
Гэнэ.

Гэснээс єнєєдєр Микрогийнхаа явцын шалгалтыг єгч одоо хэд хоног шалгалтгvй байх нь. Шалгалтгvй ч юу байхав, 26-наас дахиад улирлын эцсийнх эхлээд хvvхдийн баяр хvртэл бємбєгдєх байх. Єнєєдрийн шалгалт MWG Ch8,9,11 буюу тоглоомын онол болон externality. Нэг их сонирхдог сэдэв биш болохоор тэгэсхийгээд л єнгєрєєлєє. Гэхдээ нэг гоёо бодлоготой таарав. Reputation game буюу Алдар нэрийн тоглоом гэж орчууллаа. Гадаад vг аль болох хэрэглэхгvйг хичээдэг болохоор дураараа орчуулах дуртай, ихэнхдээ тэс хол буудна, энэ удаад гайгvй дєхсєн байх. Тоглоом дараах байдлаар тавигдаж:

Амараа хvv Болдоо хvv рvv дайрах эсэхээ шийднэ. Харин Болдоо баки юмуу сулдак ба Амараа одоогоор аль нь болохыг мэдэхгvй.Амараа дайрсан тохиолдолд Болдоо хариу зодолдох уу бууж єгєх vv гэдгээ шийднэ. Амараа дайрахад Баки Болдоо зодолдвол ханамж нь (Амараа, Болдоо)=(-1,2), сулдак Болдоо зодолдвол (Амараа, Болдоо)=(-1,-1), Болдоо бууж єгвєл (Амараа, Болдоо)=(1,1). Харин Амараа анхнаасаа дайрахгvй бол (Амараа, Болдоо)=(0,4).
Ердєє ганц удаа Дайрах, Зодолдох эсэхээ шийднэ гэвэл Амараа дайрсан тохиолдолд сулдак Болдоо байнга бууж єгєх нь Болдоод хамгийн зєв тактик болно. Гэдэг маань Амараа “Болдоогийн сулдак байх магадлалыг 1/2-ээс их” гэж бодож байгаа бол Дайрах болно.
Тэгвэл гурван удаа дараалан тоглоё гэе(Єєрєєр хэлбэл гурван удаа дайрах, бууж єгєхєє шийднэ) Амараа дайрсан тохиолдолд сулдак Болдоо байнга бууж єгєх нь Болдоогийн хувьд хамгийн сайн тактик байх уу? Хариулт: Yгvй. Шалтгаан: Амараа дайрсан гэе. Сулдак Болдоо сулдак хэдий ч сулдак байхаа нуухын тулд Амараатай зодолдох болно. Магадгvй Амараа нэг дайрч vзээд єєдєєс нь зодолдохлээр нь Болдоог баки юм байна гэж бодоод дахин дайрахгvй байж мэднэ!!! Єєрєєр хэлбэ л Сулдак Болдоо Алдар нэр олж авахын тулд зодолдно гэсэн vг. Тиймээс энэ тоглоомонд ийм нэр єгсєн аж.

Эргvv математикийн бодлого шиг санагдаж болох ч гарч ирж байгаа хариу нь бодит амьдрал дээр тохиолдох жижигхэн зvйлийг ч энэ онол тун сайхнаар тайлбарлаж чадахыг харуулж байна. Эргvv хvн шиг гэгдэж байсан Наши ч гэсэн энэ гайхамшигтай онолын эхийг тавьж ЭЗ-н ертєнцийг халит орвонгоор эргvvлж чадсан. Харамсалтай нь яагаад ч юм би нэг их сонирхдоггvй юм.

PS:СОнирхсон хvмvvс дээрх тоглоомыг хоёр, гурав дараалж тоглосон vеийн NE олоорой. Aмараагийн “Болдоо сулдак байх” Prior belief эхний шатанд єгєгдсєн гэж vзэж болно. Keywords: Bayes’ Rule, Dynamic Game, Backward Induction

Uchigdur shunu demii balai blog jaahan sonirhov. Negen elit zaluu ediin zasgiin PhD-gee ene jil hiij duusch baigaan baina. Uuruu bol Amerikiin top surguuliudiin negend bagshaar uldeh sonirholtoi baisan bolovch ajil oldolgui nutsag butsah bolson baina. Ug ni bol ediin zasagch Yaponchuud dotroo nileen aldartai zaluu yum shig baina, Tokyogiin Ih surguuliig tugsuhduu shildeg diplomiin ajliin shagnal avaad ter doroo Princeton-d PhDgee hiiheer yavj. Ter shagnaliig avahiin tuld undergrad-nhaa yadaj 2 jilee sudalgaand zartsuulsan ni medeej, deerees ni Princetond amidraliinhaa altan saihan 5 jiliig “urchiheed” zorilgodoo hurch chadaagui ni jaahan haramsaltai sanagdav. Ene talaaraa blog deeree bichij, yaponchuud uur forum deer tuunii talaar nileen “shuugij bna”. Zarim neg ni bolij geh yum, zarim neg ni “Gui ter chini odooo ch gsn lag” geed l umuuruh yum. Yamartai ch, gaihamshigtai saihan zamaar yavj irsen ni oilgomjtoi. Undergrad-aasaa shuud Princetonii Econ-ii PhD orno gedeg tiim amar ed bish, buh delhiigeer ter ond tugssun undergrad-n ehnii 50d bol zoolttoi, kanad, eu, azid masteraa hiisen humuusiig tootsvol ehnii 100d baisan l gesen ug (Medeej tugsuud bank, consulting, turiin alband orchihdog gavaluud zunduu ch) Princeton-g meddeggui hun baij magad, nuguu Beautiful Mind-n Nash-n surguuli.

Medeej yaponii ediin zasagchid tuunees nileen yum huleej baisan baih, haramsaltai ni PhDgee avaad job market deer ursuldtul ajil oldoogui aj. Gol shaltgaanaa uuriinh ni hiij baigaa ajil ni odoo halit “modnoos” garaad baigaatai holboj tailbarlaj. IO, game gesen yum neg ih sonirhdoggui bolohoor nadad medeh yum alga. Gehdee forumnaas harahad tuuniig iim baidald orohod ni humuus yamar ih bayarlaj, bah ni hanaj bainaa, aldartai elit aldaa hiilee, azguitlee geed l bichij ugch. Halit huniii sharlahsan setgeliin ilrel yum bolov uu gej bodloo. Medeej alddaggui hun gej baidaggui bolohoor uul ni humuus uuruur haritssan bol tuund nileen tus nemertei baih baisan baih. Yertunts deer yanz yanziin l hun baih yum, yalanguya uuriin neree ul gargan hunii talaar bichih uyedee yos surtahuunaa aldah tohioldol ih baidag baih. Iim yum harahaar ireeduidee hunii nudend urtuhuurguihen shig l ajillaj amidrah heregtei sanagdah yum. Yamartai ch “chi urgah narnaar bossongui” gej namaig buu shuumjleerei geeluu. (unuudur 12 hurtel untsan )

Ene nom USA-d tudiigui nileed heden ulsad bestseller bolson suragtai. Unshiya gej bodood l baigaan, haramsaltai ni nom unshih durgui yum bolohooroo shuugeeniihee door “hadgalchihsan”… Ehlel deer ni 1990-d onii eheer USA dah usvur nasniihnii gemt hergiin too ihsej baisan talaar gardag. Gemt hereg sudaldag humuusiin ihenh ni too ulam bur ihesne gej dugnej baisan buguud margaan ulmaar gertee buu bailgaj boloh eseh talaarh huuliin tusultei nyagt holbootoi bolj irsen gene. Buruu sanaagui bol huuli batlagdaj udahgui 90-d onii suuleer gemt hereg buursan baina. Tegeed l nuguu gemt hereg sudlaachid huuliig magtaj ehelsen gene. Harin ene nom arai uuruur tailbarlsan baina. Yag 20-d jiliin umnu buyu 1970d onii suuleer abort hiilgeh ni undsen huuli zurchsun uu gui yu gegdeer tomoohon shuuh bolj abort hiilgeh ni undsen huuliar hamgaaldag hunii erhiin asuudal gesen dugnelt gargajee. Ulmaar USA-d abort hiilgeh ni huuliar zuvshuurugduj ihenh humuus huseegui huuhdee gargahaa bolison baina. Huseegui huuhed yaduu aild turuh yum bol usvur nasandaa gemt hereg gargah magadlal ni ihesdeg baina. Ulmaar huseegui huuhdiin too buurna gedeg maani usvur nasnii gemt hereg buurna gesen ug. Tegehleer huuseegui huuhed garahaa bolisnoos yag 20-d jiliin daraa buyu abort-g zuvshuursun shiidver garsnaas hoish tursun huuhduud usvur nasandaa hureh uyed(1990d onii tugsgul) gemt hergiin too buursan baina.

Nadad ene setgelgee ni ih taalagdsan. Yer ni ediin zasagchdiin neg sain tal gevel alivaa zuiliin uchir nachriig zuv oldogt baidag baih. Urgelj l causal effect, dependent variable, partial effect, endogeneity geh met yumtai notsolddog bolohoor…

Uuntei holbogduulaad Yalgavarlan uzeh talaar neg sonin zuil:

Texas-d baki zaluuchuud busdiin hundetgel hurtdeg geye. Getel achaa urguchdiin tsaling haritsuulbal texas-n erchuud busad mujiin erchuudees baga tsalintai baidag baina. Busad mujiinhan Texas zaluuchuudad durgui bolohoor tedend tsalin baga ugdug gej zarim negen heleh baih. Ene ni discrimination bolj taarna. Getel jinhene shaltgaan ni…

Uur neg jishee. Ih surguuliin bagsh nariin tsalingiin dundjiig haritsuulaad uzvel emegtei bagsh nar eregtei bagsh naraas baga tsalin avdag baina. Tegehleer emegteichuudiig ih surguuli yalgavarlan uzdeg gej helj boloh nee??

Za tsever togloomiin onoloor helbel 50-g uurtuu uldeene. Yagaad gevel togloomiin onol nuguu huniig maani rational baina gej uzdeg(uuruur helbel 200tai bolchihood HEZEE ch nadad 50-g butsaahgui). Tiimees 50-g hund uguud shatna gedeg ni bi rational bish bolno gesen ug. Gehdee hamgiin sonirholtoi ni comment uldeesen humuus “risk”-n talaar ih yarih yum. Gedeg maani nuguu hun mungu butsaaj uguh magadlal 0 bish gej uzeed baigaa yum shig sanagdav. Herev ter magadlal 0 baisan bol yamar ch “risk” baihgui buyu nuguu hun butsaaj uguh eseh talaar ogt bodohgui. Uuruur helbel togloomiin onoliin hamgiin gol assumption ter bolgon bodit baidal deer biyeldeggui gesen ug baihni. Zarim empirical economist-d iim mayagiin turshilt hiij togloomiin onoliig nitsaaj paper bicheed “career hiideg”

Huvi hunii huvid bi ihenh tohioldold 50-gaa ugnu. Uguud l uzye, Terry shig setgej baina gehuudee. Hashaagiin helsneer ene ni bas nileen trust ch yum uu moral gesen uhagdahuuntai holbootoi bolj ireh baih. “Nuguu hun” gedeg bulgem ni zuvhun shorond orj baisan humuus baih yum bol 50gaa uguh hun tun hovor boloh baih, (huchilturugch bagatai gazar baisan uchraas???). Esergeer ni, nuguu humuusiin nudeer harya. 50gaa ugvul nuguu hun tanii itgeliig huleej avsnaa medeh bolno. Hun itgelee huleelgeed tand 50-gaa uguud baihad buh munguu ugsun huniig zugeer l martaad 200 avaad “golorch” chadah uu? Ihenh tohioldold humuus bultahgui l baih gej naidaad bi huvidaa 50gaa ugye gesen yum, heterhii huchil turugchtei nuhtsuld amidarch baigaagiin “gai” ch maij medeh

Unenee helehed bi anh ediin zasag uzeheesee umnu ene togloomiin “turshiltiin tuulai” bolj baisan yum. Bi nuguu hun ni bailaa, nadad hen mungu uguhiig medeegui,gehdee bugdeeree durmee oilgoj baisan. 50-ni hureed irlee, bi butsaagaad l 50-g ugsun, “hunshgui zagnaj” chadsangui… Magadgui bi nuguu hun baisan bol hunshgui zagnahgui baih geed l 50gaa uguh baisna baih. Nadtai hamt baisan ihenh humuus anh 50gaa ugsun baisan(hayasan turuuvch tani ter chigeeree butsaj irdeg yapon ornii selection bias ch bas bii), harin bagshiin helsen zuil gevel ene turhshiltiig ediin zasag, yalanguya togloomiin onol uzsen humuus deer hiihed 50gaa uguh hun bagasdag gej baisan yum.

Ediin zasgaa gej, rational gej oriloh durtai, ter chineegeeree ediin zasagchdiig todorhoi hemjeegeer rational bolgoj orhidog yum shig. Yalanguya e/z-n bagsh nariig harj baihad tiim tal ajilagdaad baidag ch gehuu. Huniig rational gej uzvel ediin zasgiig matematikaar ilerhiilehed tun hyalbar boldog bolohoor ene assumption mash huchtei orshin togtnoj baigaa yum shig sanagddag. Gehdee hort havdargui hund “ta hort havdartai” gej olon dahin heleed baival hort havdartai bolchihdog gedeg shig medeegui baij baigaad ediin zasagchid rational bolood baidag baij medeh. Seremjtei l baihgui bol…

PS: Huchilturgchiin tailbar ih sonin sanagdav. Buurai hugjiltei ulsuudad trust, moral geh zereg yum baga baidag gedeg. Turuuvch hayaad heden huvi ni butsaj ireh ve gedgeer ni turshsan sudalgaa baidag genelee, yag olj unshaagui ch. Tegvel Ernst guai “yaduu ornuud pollution ihtei baidag, gedgees, huchilturgch bagatai, gedgees, trust bagatai” gej tailbarlah bolj bainadaa…

New England, USA

Za neg togloom togloyo. Tand zasgiin gazar 50,000MNT ugye geye. Ta tuuniigee uurtuu uldeej bolno, esvel zasgiin gazart butsaaj ugch bolno, tegsen tohioldold zasgiin gazar uur hen negend(tanii ogt tanihgui, mongol bish ch bolno) 4dahin ihesgeed 200,000MNT bolgoj ugnu. Tanii munguur “bayajsan” hun 200,000gaa uurtuu hadgalj bolno, esvel zasgiin gazart butsaaj 50,000gaa ugch bolno, tegsen tohioldold tand zasgiin gazar 150,000g ugnu. Uuruur helbel, 50,000tai uldeh, esvel teriigee uguud hen negnii songoltoos shaltgaalj ta 150,000tai boloh yumuu, hooson hotsorno gesen ug. Ta 50,000gaa yah ve?Unshsan hun bolgon hariultaa ugvul bayarlana

Angiin tsonhoor…

Unuu uyein ediin zasgiig matematikguigeer tusuuluhud berh. Matematikiin hucheer 20r zuund mash olon ololt ediin zasgiin salbart hiigdsen ni ch unen. Gehdee ene gaihamshigtai shinjleh uhaan haaya “zaluu” ediin zasagchdad teer boloh ni tsuungui. Unuudur macrogiinhaa TA deer geriin daalgavraa yariltsaj baigaad manai angiin gaihamshigtai “matematikchaas” tun sonin yum sonsloo.

Macro-giin model goltsuu todorhoi production funktsaar ediin zasgiig todorhoilj todorhoi ur dund hursen uyedee tuhain funktsiinhaa parameter-r ulsuudiig yalgaag tailbarlah gej orolddog. Tuhailbal 1 hund nogdoh kapitalaar neg hund nogdoh dotoodiin niit buteegdehuuniig todorhoiloh production funkts baiya geye. y=k^a( y=neg hund nogdoh DNB, k=neg hund nogdoh kapital, a ni tuhain ulsiin parameter, k-n zereg. Iluu sonirhvol Cobb-Douglas) Tuhailbal mongoliin a=1/3 baig geye. Tegvel 64 kapitalaar 4 buteegdehuun gargana gesen ug. Harin Orosiin a=1/2 baig gevel 64 kapitalaar 8 buteegdehuun gargana gesen ug. Iim mayagaar a ni uur ulsuud ur ashig huchin chadal ni uur tul ulsuudiin hugjliig tailbarlaj bas bolno.

Za tegeed gol heleh gesen yum gevel negen “zaluu” ediin zasagch enehuu parametriin buyu a-n uurchlultuur ulsuudiin yalgaag tailbarlah uchriig sain oilgoogui bololtoi. Deerh funkts bolon busad nuhtsliig ni ugchihvul matematikaar buh bodlogiig bodood baidag, getel yu hiigeed baigaagaa sain uhaaraagui bololtoi. Ediin zasagt matematikiig ashiglah gol shaltgaan gevel todorhoi nuhtsul baidliig matematikiin heleer todorhoilj tuuniigee shinjleh uhaanii “ortoi” bolgood todorhoi ur dund hureh yavdal. Matematikiin tegshtgeliig bodohdoo gol ni bish, anhnaasaa tuuniig zuv todorhoilj, garsan ur dung zuv tailbarlaj chadahad ediin zasagchiin zorilgo orshino. Yum bolgoniig tegshitgel bolgoj bodood baival yunii tuld matematikiig hereglej baigaagaa martaad zugeer l tegshitgel boddog matematikch bolno gesen ug. Ter ch utgaaraa ih surguuliiin bagsh bolohoor ursulduj baigaa ediin zasagchid zuvhun onoloor neg zuiliig gargah bish deer ni Structural Estimation hiij chaddag baij sain surguulias ajil olj avdag bolood baigaa bololtoi. Matematikgui bol ediin zasgiin onol uragsh alhahgui ch ene shinjleh uhaaniig haanaa bolgoj bolohgui baih. Harin uuniig hereglej ashiglaj chaddag baih gedeg utgaaraaa booloo bolgoj chadval amjiltand hureh bolno. “Matematik buh shinjleh uhaanii bool yum” gej yaridagiin uchir bas end baih yumaa

[kml_flashembed movie="http://youtube.com/v/VVp8UGjECt4" width="425" height="350" wmode="transparent" /]

Ediin zasag uzsen hun N. Gregory Mankiw-n Principles of Economics gedeg nomiig medehgui gej baihgui baih. Tegvel ter nomnii gaihamshigtai tailbariig negen zaluu ediin zasagch hiisen baina. Tailbar ni end baigaa

Ter yalahiig husnem

Sergeesh deer 3n busguigiin bodlogo baigaa. Tuunii hariu ni uchigdriin medeelliin une tsenetei ih oir yum baina. Hariultiig bolgooyo. Jolooch ” Ta nariin negnii us arzaisan baina” gehed ehleed hen ch orilohgui. Uchir ni bugd uuruus ni uur 2 hun arzaisan baigaag harj baigaa uchraas. Baga ohin 2 egchee arzaisniig haraad uuriiguu arzaigaigui gej bodson geye. Getel tom egch ni bas orilohgui baigaa tul tom egch yadaj neg arzaisan huniig harj baina. Baga ohin uuriiguu arzaigaagui gej bodoj baigaa tul medeej tom egch dund egchiig arzaisniig harj baigaa bolj taarna(Baga ohinii nudeer harj helbel). Getel dund egch orilohgui bainaa gedeg ni dund egch bas arzaisan hun harj baina gesen ug. Baga ohin uuriiguu arzaigaigui gej bodoj baigaa tul tom egch arzaisan baigaag dund egch harj baigaa bolno. Uuniig ch bas tom egch medeh yostoi. Dund egch orilohgui baigaa tul tom egch uuriiguu arzaisniig medeed oriloh yostoi bolovch oriloogui. Gedeg maani zurchild hurch baina. Baga ohin uuriiguu arzaigaigui gej bodvol zurvchild hurne gesen ug. Yag uuntei adilaar 3n busgui 3uulaa bodoh tul 3ulaa zereg orilood usee zasaad mashinaasaa garna. Tegeed l davaa garigt bugd saihan usteigeer sonin deer garna daa:D

Jolooch mash unetei medeelel 3n busguid ugsun bolovch enehuu medeelliig ted tailj unshihgui bol 3uulaa arzaigaad l ulaan shirdeg(red Carpet,hehe, hivs gesen ni arai zohiltoi ch yumuu) deer alhaj ugnu duu. Medeelel gedeg zuil tailj unshsan hoino l esvel tailj unshij chaddag hund l une tsenee ugdug boloh ni…

Ennio Morricone Oscariin hundet shagnal avav. Gaihamshigtai hugjmiin zohiolch. Web deer yavj baigaa duu ni The Mission-ii aya, minii hamgiin durtai ni:) Doorh video oscar deerh taniltsuulga ni, tun dajgui montaj bolson bainalee.

[kml_flashembed movie="http://youtube.com/v/p4dp8Mao9Gw" width="425" height="350" wmode="transparent" /]

Unuudur ehnii yavtsiin shalgalt(midterm) ehleed uchigdur pc-gee ch asaasangui. Ugluu hicheel deer bagsh hotsorch ireed shaltgaa toichiv: “Unuudur admission-n etssiin shiidver gargaj mail ilgeeh heregtei baisan“. Neeree bodood baisan chini yag jiliin umnuh ene udur nadad 2 surguulias zereg hariu ni irj baisan yum bna. Negd ni unaj negd ni tentsej 50% bayartai baisan udur yum bna:-) Tsag hugatsaa gej hurdan yumdaa l gej bodov shivdee. Tegsnee bagsh unuudur yamar aash ni hudulsun yum fakultetiinhee talaar yariad, uuriinhuu talaar, bidnii talaar yariad l…Oyutnuud bagsh nar hoorondoo ih haritsaj baih heregtei l gej heleh gesen bololtoi. Ter ch unen yum, biye biyeniihee talaar medeelel ihtei baih tusam hen hend ni sainaas hoish. Gej bodoj amjaagui baital l daraachiin hicheel deerh shalgalt deer medeelliin une tseniig batlah bodlogo…Yostoi ene theoremiiig martahaargui l bolloo. Medeelliin une tsene geed baigaa zuiliig jijighen jisheen deer helbel tagnuul baij boloh yum. Yagaad ulsuud tagnuuliig undur uneer beltgedeg ve? Ene l medeelliin une tseniig sainaar haruulj baigaa baih. Za bur mungun helbereer helbel Wall Street-d ajilladag hun busdaasaa turuulj medeelel olj avbal magadgui ter udurtuu heden saya dollar ch oloh magadlaltai. Shalgaltan deer hurtel bagshin talaar iluu medeeleltei(ene bagsh iim yumand durtai uchraas goltsuu iim turliin asuult asuudag ch geh yum uu) hun l sain dun avna. Zaza yu ch bicheed baigaagaa medehee baiv, heleh gesen zuil gevel medeelel oloh buyu medehgui yumaa medej avbal hun hanamj avnaa gesen ug.

Kuala Lumpur, Malaysia: Islam Sum

Ireh davaa garigt neg paper-r presentation hiih yostoi. Applied ediin zasgaar unelgee hiideg humuus DD estimate ih heregledeg yum baina. Ene unelgeend hir itgej boloh ve gedeg paper. Toimchlood helbel unelgee ni muu bish ch zarim ediin zasagchid dulimaghan heregledgees bolood hetruulj uneleh tohioldol gardag baina. Huviin bodol bolovch ediin zasagchid neg hunii paper-g cite hiigeed ter ni dahin uur hund site hiigdeed ingeed l urgeljilj ugnu. Anh hen ene sanaag yamar uchirtai gargasan be gedeg ni zarimdaa martagdah tal bii. Sainiig dagaval sarnii gerel gej unen ug bolovch yu ni yagaad sain yum be gedgiig uhaj oilgolgui dagaval mogoin hor ch bolj medeh yumaa gedgiig ene paper-ees amidrald heregjuulj boloh gants zuil l yum gej oilgoloo.

DD estimate-n tsaana yamar onol, yamar assumption baigaag saitar harj uursdiin data-d heregleh heregtei gesen ug. Yer ni econometrics-g ashiglaj bodit amidraliin alivaa zuiliig unelehed ene hamgiin chuhal. Anh undergrad-d metrix uzelj ehlehed l bolgoomjtoi bai gej zunduu heluulj bilee. Metrix-r unelgee hiihed yagaad ch yum unemshiltei yum shig humuust sonsogddog baih, gehdee bodit amidral deer ter buh assumption ni biyeldeggui ni olon. Neg jishee: Anh olymp ehelsnees hoish 100m-d heden sekundiin amjilt gargasnaar ni eregtei emegtei tamirchdiig uneljee. Medeej emegteichud ni eregteichuudees udaan baisan bolovch zuruu ni erchimtei buurch ehelsen ni data-gaas tod haragdaj baiv. Za tegeed metrix-n hamgiin amarhan unelgee boloh shugaman tegshitgel bicheed uzye: y=a+bx. x ni odoogiin record, y ni daraachiin olympiin record. Odoogiin recordoor daraa ni yamar record garah ve gedgiin unelj gargana. Uuniig eregtei emegtei humuusiin recordoor unelvel emegtei humuusiin b ni eregtei humuusiin b-gees ih garna gesen ug(Absolut utgaaraa, b ni hasah garah yostoi). Yagaad gevel emegteichuud hurdatstai recordoo shinechilj baigaa uchraas. Gedeg maani yavaandaa(Oxford-n prof-uud 2040-d ond gej unelsen baihaa, martaj orhij) emegteichud erchuudees hurdan guideg bolood zogsohgui ulam bur hol tasarna gesen ug. 100m-t emegteichuud erchuudiig guitseh ni fizilogiin huvid jaahan unemshilgui sonsogdoh baih( emegteichuudiig mia gej baigaan bish shuu, zugeer l er gormon bagatai uchraas emegtei hun eregtei huntei ijilhen record togtooh hemjeenii bulching bii bolgoh ni barag bolomjgui gesen yum:-) ) Yagaad iim hariu garch orhiv? Medeej hariult ni shugaman tegshitgeleer unelj baigaad baigaa. Emegteichuud hurdatstai recordoo shinechilj baigaa ch ter ni yavaandaa buurna (uuruur helbel eregteichuudiin record ruu DUHNU)gej uzvel shugaman tegshitgeleer uneleh ni utgagui. Er ch em ch bai, record ni shugaman tegshitgeleer uurchlugdnu gej baihgui( yavaandaa 100m-g hasah sekunded guideg bolno gesen ug). Za denduu nurshchihlaa. Hicheelee hiiye:-(

Kyoto, Japan 

Unuudur neg hicheel deer minii sonirhdog sedviin model zaalaa. Barag l bagshiinhaa amand ni orchiholgui l hicheeliig ni sonsloo.

Sanhuugiin zah zeeliin hugjil, ulsiin ediin zasgiin usult hoyoriin holboo. Toimchlood helbel uls hurdatstai hugjih tusam sanhuugiin zah zeel hugjih uu, sanhuugiin zah zeeliin hugjil ni ulsiin niit usultund nuluulj baina uu gesen talaar. Yag ali ni ve gedgiig helehed hetsuu ch bodlogo bolovsruuldag humuust zailshgui heregtei zuil. Unuudriin model deer banknii huu bolon credit constraint(mongoloor yu gedgiig ni medehguim) hoyoriig gol huchin zuil bolgon tailbarlaj baisan ba banknii huu undur baih, hussen hemjeenii munguu banknaas zeeldej avch chadahgui (credit constraint-tai gesen ug) bol sanhuugiin zah zeeliin hugjil doroi gej uzne. Ene uzuulelteer doroid tootsogdoh ulsiin hugjil ni buurai baina gesen model. Medeej buh ulsad ene model taarna gej baihgui ch unuudriin mongoliin nuhtsliig taviad uzvel mongol sanhuugiin zah zeel doroi ulsad orno. Tegehleer ene zah zeelee saitar hugjuulj chadval, uuruur helbel banknii huu bolon credit contraint-g bagasgaval usliin hugjil ihseh magadlal undur gesen ug.

Yer ni deerh hoyor uzuulelt yamarvaa negen baidlaar hugjij bui ulsuudiin hugjilt nileen nuluu uzuuldeg ni modeltei modelgui oilgomjtoi bolson asuudal. Harin yaj odoogiin baidlaasaa garah ve gedeg ni chuhal. Zorilgo todorhoi bolovch terend hureh arga zam ni hetsuu. Oird delgereed baigaa arga gevel microfinance buyu bichil zeel(gedeg baihaa, mongoloor). Uuniig delgeruulj olon huniig yaduurlaas avarsan gedgeeree Muhammad Yunus ba Crameen bank ungursun jiliin Nobeliin shagnaliig avsan. Haramsaltai ni Yunus-g manai surguuli(undergraduate baihad) deer irj lekts unshihad ni suuj chadaagui…Nobel avna gej shuugaad baisan, uneheer l avch orhison baina lee, adtai zolig:)

Deerh 2 uzuuleltees uur uzuulelteer sanhuugiin zah zeeliig unelvel hariult uurchlugduh bolov uu? Medeej sanhuugiin zah zeel ni uu, uzlsiin hugjil ni turuulj ilerdeg uu gedeg deer shuud hariulahad hetsuu. Yag l tahia anh bii bolood undug daraa ni garsan uu, undug anh bii bolood tahia tursun uu gedeg shig. Uund unuugiin ediin zasagchdiin ugch baigaa hariultuud gevel: Financial Structure and Economic Growth: A Cross-Country Comparison of Banks, Markets, and Development